TBT: Bahay ng mga Urrutia / Casa Meycauayan

Noong bata ako, mahilig akong mag-ikot sa kabayanan ng Meycauayan gamit ang bisikleta ng tatay ko. Pero hindi katulad ng ibang kabataan noon na simpleng paglilibang lang ang layunin ng pagbibisikleta ang aking pakay. Umiikot ako noon para malasin ang kung ano mang natitirang luma sa aking bayan. Nasunog ang malaking bahagi ng kabayanan noong 1949 kaya't ilan na lamang sa mga istrukturang nakatayo rito ang masasabing luma. 

Madalas akong napahihinto sa isang bloke sa kahabaan ng Provincial Road. May malaking bahay na lumang nakapagpapamangha sa akin sa tuwing madaraanan ko iyon. Sa wari ko, mas malaki ang bahay na ito kaysa sa bahay na luma sa likod ng simbahan. Nga lang, mukhang hindi na gaanong naaalagaan ang bahay dahil sa may mga bahaging sira na. 

Hindi makukumpleto ang pag-iikot kong iyon kung hindi ko nadaraanan ang bahay. Para bang isa itong itinerary sa isang package tour na kung hindi mapupuntahan ay sayang. Madalas ko pang nakukuwento sa nanay ko ang tungkol sa bahay, na para sa kanila ay pangit na dahil luma na raw. Gusto ko sanang sabihing kaya nga maganda kasi luma.

Nang matuntong ako sa hayskul, natigil ang aking pag-iikot dahil kailangang magbigay-tuon ako sa aking pag-aaral. Makalipas ang ilang taon matapos kong makatuntong sa kolehiyo muli akong sumakay ng bisikleta para mag-ikot. Sa pagpadyak ko ng mga pedal ng bisikleta ay naroon ang pananabik na muli kong makikita ang bahay, ngunit sa aking pagkagitla, ang matandang bahay na kinagigiliwan kong makita ay wala na sa dati niyong kinatitirikan. Wala na ang bahay na may magandang hagdanan sa labas. Wala na ang malalaking bintanang parating nakabukas sa tuwing dadaan ang prusisyon ng Biyernes Santo kung saan nakatanaw ang pamilyang tumutunghay sa kanilang Samaritana at Pagkabuhay. Wala na rin ang dahol ng clover na matagal-tagal na ring nakakabit sa may patsada ng bahay. Wala na. Para bang bahagi ng kabataan ko ang ngayon ay nawala na.

Sabi nila, hindi naman talaga orihinal na itinayo ang bahay sa Meycauayan. Binili lang daw ito ng pamilya ng mga Urrutia sa San Fernando, Pampanga noong dekada 50 saka itinayo sa Hulo. Ipinatayo raw ang bahay sa Pampanga noong 1913 ni Don Teodoro Escota. Kung bibilangin pala ay isang-daan at isang taon na ito ngayon. Katangian ng bahay na ito ang pagkakaroon ng magandang hagdan na nasa labas ng bahay, katangian ng mga matandang bahay na itinayo noong pagpasok ng ika-20 siglo. Tipikal na bahay na bato ang istruktura nito. Batong adobe ang bumubuo sa unang palapag samantalang kahoy naman sa itaas. Malamig daw sa loob nito dahil sa mga malalaking bintana, ventanilla at sa mga media aguas sa loob nito. Marahil ay masarap tumira doon kahit na tag-init sa Pilipinas.

Unti-unting giniba ang bahay matapos na ito ay ipagbili ng mga Urrutia kay Arch. Gerry Acuzar. Ngayon ay naitayo na ito Las Casas Filipinas de Acuzar sa Bagac, Bataan. Isa itong resort/theme park na ngayon ay isa nang tourist attraction sa lalawigan. 

Malayo-layo rin ang nalakbay ng bahay; mula sa San Fernando, sa Meycauayan at ngayon ay sa Bagac. Marahil ay pagod na rin siya. Mabuti na ring isipin na kahit paano ay naisaayos ang bahay at malamang doon na ito mananatiling nakatirik sa loob ng mahabang panahon. Magkakasya na lang ako sa pagtingin sa mga larawan nito sa internet. Hindi na kasi kayang pedalin ng bisikleta ko ang kalayuan ng Bagac para lang muli kong mamalas ang bahay na bagama't hindi akin ay bahagi ng aking makulay na kabataan.

16 Oktubre, 2014

Malinta, Lungsod ng Valenzuela

Ang Dalawang Nazareno ng Maynila

Larawan ng Nazareno ng Quiapo

Sa Quiapo, isang distrito sa Lungsod ng Maynila kung saan naghahalo ang mga kultura ng iba’t ibang lahi, ang imahen ni Jesukristong tangan-tangan ang krus ang siyang sentro ng pamimintuho ng mga debotong Katolikong Pilipino. Kakambal na ng salitang Quiapo ang Nazareno para sa mga Pilipino. Ang Mahal na Poong Jesus Nazareno o mas kilala sa kanyang titulong Nuestro Padre Jesus Nazareno de Quiapo, ang imaheng ito ay napabantog sa buong mundo dahil sa kanyang kasaysayan, mga himala at sa kanyang taunang prusisyon. Ngunit lingid sa kaalaman ng marami, dalawa ang bantog na Nazareno na pinamimintuhuan ng mga ninuno natin noong panahon ng mga Espanyol. At sa kasalukuyan, madalas silang mapagkakamalang iisa.

“Popular” na Kasaysayan

Ang imahen ng Nazareno ay banyaga para sa atin sapagkat ito ay dala-dala ng mga paring Recoletos mula sa bansang Mexico na dumating sa Pilipinas noong ika-31 ng Mayo, 1606. Sinasabing bahagyang nasunog ang imahe nang masunog ang barkong nalululan dito patungo sa Pilipinas na nagbigay sa kanya ng itim na kulay. Dahil dito, kinikilala ito ngayon bilang Itim na Nazareno. Inilagak ang nasabing imahen sa simbahan ng mga Recoletos sa Bagumbayan, na nasa ilalim ng pamimintuho kay San Juan Bautista. Inilipat ito sa simbahan ni San Nicolas de Tolentino, ang iglesia conventual ng mga Recoletos noong 1608. Sa simbahang ito, itinaguyod ng mga prayeng Recoletos ang pagdedebosyon sa imahen.

Labinglimang taon mula nang mailagak siya sa simbahang iyon, naitatag ang Cofradia de Jesus Nazareno. Ang katangi-tanging debosyong kanilang pinalaganap sa pamamagitan ng cofradia ay tumanggap ng pagkilala mula sa Santo Papa: una ay mula kay Papa Inocencio X noong 1650 sa kanyang pagbibigay ng pagkilalang pontipikal at ng pagbibigay ng kalatas ng papa (Papal Bull)  sa cofradia at ikalawa mula kay Pio VII noong ika-19 na siglo na binigyan ng indulhensiya ang mga taong mataimtim na magdedebosyon sa harap ng Nazareno.

Ang imahen ay inilipat sa simbahan ng Quiapo sa pagitan ng mga taong 1767 at 1790 ayon sa utos ng Arsobispo Basilio Sancho ng Maynila, na tulad ng naunang simbahang naging kanyang tahanan ay nasa ilalim ng pamimintuho kay San Juan Bautista. Nakaligtas ang imahen sa sunog na tumupok sa simbahan ng Quiapo noong 1791 at 1929, sa lindol na yumanig sa Maynila noong 1645, 1863 at 1880 at sa pambobomba noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.

Pagtatama sa Maling Impormasyon

Ang Nazareno ng mga Recoletos sa Intramuros

Dalawa ang kilalang imahen ng Nazareno na pinag-uukulan ng pamimintuho sa Maynila noong panahon ng pananakop ng mga dayuhan sa Pilipinas. Una, ang imahen ng Nazareno sa simbahan ni San Nicolas de Tolentino ng mga Recoletos sa Intramuros. Kilala ang imahen na ito bilang nakatatandang Nazareno kaysa sa Quiapo. Mismong ang Pambansang Alagad ng Sining na si Nick Joaquin ay nagsulat sa isa sa kanyang mga artikulo na ang imaheng ito ang pinakamatandang Nazareno sa Pilipinas. Ang Nazarenong ito ay inilalabas sa isang prusisyon tuwing Linggo ng Palaspas bilang panimula ng Semana Santa sa Intramuros. Naglaho ang imaheng ito noong bombahin ang simbahan noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang ikalawang imahen ay ang nasa Quiapo na sinasabing binigay ng mga prayleng Recoletos. Ito ay ang siyang pinagpipista tuwing ika-9 ng Enero na sinasabing petsa ng traslacion sa imahen mula sa simbahan ng Recoletos (kung saan nag-ugat ang debosyon ng Nazareno sa pamamagitan ng isang cofradia) patungo sa simbahan ng Quiapo. Sa ibang mga tala, sinasabing noong ika-15 ng Enero 1791 nailipat ang imahen matapos magawa ang simbahan ng Quiapo dahil sa sunog. Magkaiba ang paraan ng pagpapakita ng debosyon sa dalawang imahen. Ang prusisyon ng imahen na nasa Intramuros ay higit na payapa kung ihahambing sa Quiapo na karamihan sa mga namamanata ay mga indio. Dahil dito tinatawag na Nazarenong Mayaman ang nasa Intramuros samantalang Nazarenong Mahirap naman ang nasa Quiapo.

Walang tiyak na impormasyon hinggil sa tunay na petsa ng pagdating ng dalawang Nazareno sa Pilipinas. Sinasabing taong 1606 nang dumating sa Pilipinas ang mga Paring Recoletos ngunit ayon sa mga tala ng kanilang mga kroniko, walang nabanggit na imahen ng Nazareno na dala-dala nila sa kanilang pagdalong sa ating bansa. Tanging ang imahen ng Nuestra Senora de Salud ang nabanggit na dala-dala nila mula sa Mexico. Binanggit sa website na quiapochurch.com na malamang na dumating ang unang Nazareno sa Pilipinas sa taong 1606 o mga ilang taon pa ang nakalipas. Samakatuwid, ang imaheng ipinuprusisyon sa Quiapo ay hindi ang naunang imahen.

Postscript

Hindi man nauna, hindi pa rin matatawaran ang debosyon ng mga Pilipino sa Mahal na Poong Nazareno ng Quiapo. Taon-taon, tuwing sapapit ang buwan ng Enero, bantad sa lahat kung gaano kaalab ang pananalig ng mga Katolikong Pilipino sa pamamagitan ng kanilang pamimintakasi kay Jesus. Hindi matatawaran ang kapal ng taong lumalakad nang walang sapin sa paa, mayaman man o mahirap, matupad lamang ang kanilang taunang panata na magprusisyon sa Quiapo bilang pasasalamat sa mga biyayang natamo at bilang pagsamo sa mga kahilingang tanging ang mga puso lamang nila ang nakababatid.

03 Enero 2013, Talavera, Nueva Ecija

Mga Obserbasyon sa Nakaraang Undas 2012

Hindi namin nakasanayan sa pamilya na tawaging Undas ang November 1. Mas sanay kaming tukuyin ang araw na iyon na Todos los Santos. Sabagay, ang araw naman talaga na iyon ay nakalaan para sa paggunita sa lahat ng mga santong itinalaga ng simbahan. Marahil dahil sa malapit na kultura ng mga Mehikano at ng mga Pilipino, naging tradisyon na rin natin na gunitain ang araw na ito bilang Araw ng mga Patay o Dia delos Muertes. Pero bakit nga ba “undas?” Sinasabing ang undas ay galing sa mga salitang kastila na “honras de funebres.” Isa itong monumentong gingawa upang alalahanin ang mga yumao. Tinatawag din itong “tomba” o “tumba.” Sa aming parokya, may gumagawa pa rin ng tumba tuwing sasapit ang buwan ng Nobyembre upang gunitain ang mga kaluluwa ng mga namatay. Hinuhulugan nila ang tumba ng mga pangalan ng mga namatay na nais nilang maisama sa lahat ng mga misa sa buwang iyon.

Dalawang sementeryo ang pinupuntahan naming mag-anak. Ang pampublikong sementeryo ng Meycauayan kung saan nakalibing ang aking tatay at ang kanilang pamilya at ang Cementerio Catolico de Meycauayan kung saan naman nakahimlay ang mga yumao sa pamilya nina nanay.

Matatagpuan ang Pampublikong Sementeryo ng Meycauayan sa Calvario. Hindi na rito tumatanggap pa ng mga bagong libing dahil sinasabing magkakaroon daw ng pagsasaayos sa sementeryo na ilang taon na ring napapabalita. Sa totoo lang, tama rin na huwag munang tumanggap ng mga bagong libing sapagkat nangangailangan na ng pagsasayos ang naturang himlayan. Makikitang ang mga nichong apartment type ay umaabot na sa ikawalo hanggang ikasiyam na palapag na kung titignan ay mapapansing walang naiwang pagkakakilanlan kung sino ba ang nakalibing doon. Ilan din sa mga nichong iyon ay tinubuan na ng mga puno ng balete na naging sanhi ng pagbibitak ng mga ito. Maputik din sa loob lalo na sa panahon ng tag-ulan at sa tuwing bumabagyo. Maswerte na lang at hindi ito nakalagay sa mababang lugar kaya hindi ito binabaha. Maraming mga nicho ang iniwang bukas matapos na ipa-exhume ang mga labi na marahil ay ililipat na ng bagong libingan sa ibang lugar upang hindi madamay sa pagsasaayos. Sa pangkalahatan, nakalulungkot ang kalagayan ng sementeryong ito. Nais man namin mailipat si tatay sa cementerio catolico, hindi pa namin ito maisagawa dahil kung magkakagayon, kailangan na maisama ang mga kapamilya niya.

Matagal nang nakatayo ang Cemeterio Catolico de Meycauayan. Panahon pa lamang ng mga Kastila, pinaglilibingan na ng mga yumaong katoliko ang sementeryong ito. Mayroon itong isang ermitang yari sa bato na nagsisilbing mortuary chapel noon na ipinagawa sa mga huling taon ng panunungkulan ni Fray Benito de Madridejos (1850-1852) bilang kura paroko. Maraming sinaunang nicho sa paligid ng kapilyang ito ngunit dahil sa pagsasaayos ng mga libing sila ay nawala at nasira. Napakaraming mga sinaunang libing na yari sa adobe ang wala na at napalitan na ng mga bagong gawang hollow blocks. May bakod na yari sa bato at isang tarangkahang yari sa bakal ang sementeryo na ipinagawa noong 1885. 

Ang pinakamatandang lapidang yari sa bato (1920’s) ay makikita sa likod ng bakod na ito ay pinangangambahang masira sapagkat nadamay ito sa pagpapataas at pagsesemento ng daan.  Talaga bang kinakailangan isakripisyo ang pamanang kultura upang mabigyang-daan ang pagsasaayos?

Sa nakaraang paggunita sa mga yumao, kitang-kita ang kawalan ng disiplina ng maraming mga Pilipino. Maingay sa sementeryo. Napakaraming naghuhuntahan tungkol sa mga buhay-buhay, patay man o buhay. Nagkalat ang basura. Walang basurahan sa mga sementeryo. Sa likuran nga namin ay may isang tumpok ng basura na kung titignang mabuti ay may mga tela at foam na mula sa ataul na gamit na. Iilan ang nagdarasal. Kaunti ang makikita mong nagrorosaryo o kaya ay nagsa-San Gregorio.

Marami akong hinahanap. Ngunit kung pakasusuriin, sa dami ng mga taong dumadalaw sa mga sementeryo kahapon, mabuti na ring isipin na nabubuklod pa rin ng pagpapahalaga sa pamilya ang mga Pilipino, patay man o buhay.